Twój koszyk

Dodano do koszyka

Aktualnie Twój koszyk jest pusty.

Wykupując te badania zaoszczędzisz zł

Przejdź do kasy
jakie-badania-na-trzustke-wykonac-tlo-model-trzustka

Jakie badania na trzustkę warto wykonać?

jakie-badania-na-trzustke-wykonac-tlo-model-trzustka
jakie-badania-na-trzustke-wykonac-tlo-model-trzustka

Jakie badania na trzustkę warto wykonać, gdy pojawia się ból w nadbrzuszu, biegunki tłuszczowe lub nieuzasadniony spadek masy ciała? Podstawą jest badanie trzustki z krwi: oznaczenie enzymów trzustkowych - lipazy i amylazy - uzupełnione o glukozę, CRP oraz próby wątrobowe. W zależności od objawów lekarz może zlecić także elastazę trzustkową w kale, HbA1c, marker CA 19-9 oraz USG, tomografię lub rezonans. Wyjaśniamy, co oznaczają wyniki, co jest podwyższone przy chorej trzustce i jak sprawdzić, czy toczy się stan zapalny.

Najważniejsze informacje w skrócie:

  • Lipaza to najczulsze badanie krwi w ostrym zapaleniu trzustki - wynik powyżej 3-krotności górnej granicy normy, razem z typowym bólem, pozwala rozpoznać chorobę.
  • Amylaza wraca do normy po 3-5 dniach, lipaza dopiero po 8-14, dlatego przy późnym zgłoszeniu lipaza jest bardziej wiarygodna.
  • Elastaza trzustkowa w kale poniżej 200 µg/g wskazuje na niedobór enzymów trawiennych.
  • Glukoza i HbA1c oceniają część hormonalną trzustki; cukrzyca bywa pierwszym objawem jej przewlekłej choroby.
  • CA 19-9 nie służy do badań przesiewowych - stosuje się go głównie w monitorowaniu leczenia raka trzustki.

Jakie badania na trzustkę warto wykonać? Profil trzustkowy

Profil trzustkowy to zestaw badań krwi obejmujący przede wszystkim lipazę i amylazę, a często także glukozę, CRP i próby wątrobowe. Pozwala w kilka godzin ocenić, czy trzustka jest uszkodzona lub objęta stanem zapalnym.

Trzustka leży za żołądkiem, przy dwunastnicy, i składa się z głowy, trzonu i ogona. Część zewnątrzwydzielnicza wytwarza enzymy trawiące tłuszcze, białka i węglowodany. Część wewnątrzwydzielnicza, czyli wyspy trzustkowe (ok. 3% masy narządu), produkuje insulinę, glukagon i somatostatynę. Dlatego badania na trzustkę dzielą się na oceniające trawienie i oceniające gospodarkę cukrową.

Mniej znane fakty o trzustce:

  • ma własny zegar biologiczny - geny komórek beta odpowiedzialne za wydzielanie insuliny działają rytmicznie w ciągu doby; to jeden z powodów, dla których glukozę bada się rano, na czczo;
  • ma potencjał regeneracyjny - w laboratorium komórki przewodów trzustkowych dorosłego człowieka przekształcono w komórki wydzielające insulinę; metoda nie jest jeszcze stosowana w leczeniu;
  • wpływa na nią mikrobiota jelitowa - w ostrym zapaleniu zmienia się skład bakterii jelitowych, a uszkodzona bariera jelitowa sprzyja zakażeniom;
  • starzeje się razem z organizmem - z wiekiem spada wydzielanie insulin.

Jakie badania krwi na trzustkę wchodzą w podstawowy panel?

Badanie

Materiał

Co ocenia

Lipaza, amylaza

krew, mocz (amylaza)

uszkodzenie i zapalenie trzustki

CRP

krew

nasilenie stanu zapalnego

ALT, AST, GGTP, ALP, bilirubina

krew

wątroba i drogi żółciowe

Morfologia, kreatynina, wapń, trójglicerydy

krew

stan ogólny, przyczyny zapalenia

Glukoza, HbA1c, peptyd C

krew

wydzielanie insuliny

Elastaza trzustkowa 1

kał

trawienie

CA 19-9

krew

marker nowotworowy

Badania można znaleźć w Swisslab.pl w zakładce Badania A–Z, a osoby z dolegliwościami trawiennymi mogą sprawdzić Podstawowy Pakiet Badań Dolegliwości Brzusznych.

Jak się przygotować? Krew pobiera się rano (7:00-10:00), po 8-12 godzinach bez jedzenia. Przez 1-2 dni warto unikać alkoholu i tłustych potraw. Amylazę w moczu oznacza się z pierwszej porannej porcji, a elastazę z niewielkiej próbki kału - bez specjalnej diety.

trzustka-model

Jakie badania na trzustkę warto wykonać - położenie trzustki. / Fot. Canva

SWISSLAB_QUOTE_POSITIVE_SWISSLAB

Amylaza i lipaza - podstawowe enzymy trzustkowe w badaniu krwi

Amylaza i lipaza to enzymy trawienne, których stężenie we krwi gwałtownie rośnie, gdy komórki trzustki ulegają uszkodzeniu. W zdrowym organizmie enzymy trzustkowe powstają w postaci nieaktywnej i „uruchamiają się” dopiero w dwunastnicy. Ostre zapalenie zaczyna się od ich przedwczesnej aktywacji wewnątrz narządu, co prowadzi do jego samotrawienia (Beyer i in., 2022).

Lipaza - co to za badanie?

Lipaza trzustkowa rozkłada tłuszcze z pożywienia i jest uznawana za najlepsze pojedyncze badanie w diagnostyce ostrego zapalenia trzustki. Rośnie w ciągu 4–8 godzin od początku choroby i pozostaje podwyższona przez 8–14 dni (Ismail i Bhayana, 2017). Jest też czulsza od amylazy w zapaleniu wywołanym alkoholem lub wysokimi trójglicerydami.

Amylaza - co to za badanie?

Amylaza trawi skrobię i powstaje w trzustce oraz w śliniankach. Bardziej swoista dla chorób trzustki jest jej frakcja – amylaza trzustkowa (izoenzym P). Amylaza szybko rośnie, ale po 3–5 dniach wraca do normy, więc przy późnym zgłoszeniu wynik może być prawidłowy mimo choroby. Amylazę można oznaczyć także w moczu, co pomaga w nietypowych przypadkach.

Co jest podwyższone przy chorej trzustce?

Przy chorej trzustce najczęściej podwyższone są lipaza i amylaza, a w ciężkim zapaleniu także CRP i leukocyty. Gdy utrudniony jest odpływ żółci, rosną bilirubina, GGTP i fosfataza alkaliczna, a przy uszkodzeniu wysp - glukoza i HbA1c.

Parametr

Zmiana

Możliwe znaczenie

Lipaza, amylaza

↑ > 3× górna granica normy

ostre zapalenie trzustki

CRP

↑ > 150 mg/l po 48 h

ryzyko ciężkiego przebiegu

Bilirubina, GGTP, ALP, ALT

↑

kamica żółciowa, ucisk na drogi żółciowe

Glukoza, HbA1c

↑

cukrzyca, także trzustkopochodna

Elastaza w kale

↓ < 200 µg/g

niewydolność zewnątrzwydzielnicza

CA 19-9

↑

nowotwór, ale też zapalenie i żółtaczka

Umiarkowany wzrost enzymów nie zawsze oznacza chorobę trzustki - zdarza się przy niewydolności nerek, zapaleniu ślinianek czy niedrożności jelit. Wysokość enzymów nie odzwierciedla też ciężkości choroby.

Jak sprawdzić, czy mam stan zapalny trzustki?

Stan zapalny trzustki rozpoznaje się, gdy spełnione są 2 z 3 kryteriów: typowy ból brzucha, lipaza lub amylaza powyżej 3-krotności górnej granicy normy oraz zmiany w badaniu obrazowym. To zrewidowane kryteria z Atlanty, przyjęte też przez Polski Klub Trzustkowy.

SWISSLAB_QUOTE_NEGATIVE_SWISSLAB

Typowy ból przy zapalniu trzustki jest silny, umiejscowiony w nadbrzuszu i promieniuje do pleców „jak pas”; towarzyszą mu nudności i wymioty. Przy jego podejrzeniu wykonuje się:

  • lipazę (lub amylazę) - wytyczne ACG zalecają przede wszystkim lipazę (Tenner i in., 2024);
  • CRP - wartość powyżej 150 mg/l w 48. godzinie sugeruje ciężki przebieg (Beyer i in., 2022);
  • morfologię, kreatyninę, elektrolity, próby wątrobowe i trójglicerydy - ocena powikłań i przyczyny;
  • USG jamy brzusznej, a przy braku poprawy po 48-72 godzinach - tomografię lub rezonans.

Ważne: silny ból brzucha z wymiotami, gorączką lub żółtaczką wymaga pilnej wizyty na SOR. Przewlekłe zapalenie trzustki może nie dawać wyraźnych zmian enzymów - rozpoznaje się je głównie na podstawie badań obrazowych i oceny trawienia (Kadaj-Lipka i in., 2018).

Elastaza trzustkowa w kale i inne badania funkcji trzustki

Elastaza trzustkowa 1 w kale to podstawowe, nieinwazyjne badanie oceniające, czy trzustka wytwarza wystarczająco dużo enzymów trawiennych. Wystarczy jedna próbka stolca, a leczenie enzymami nie zaburza wyniku.

Elastaza 1 w kale

Interpretacja (Löhr i in., 2017)

> 200 µg/g

prawidłowa funkcja

100–200 µg/g

umiarkowana niewydolność

< 100 µg/g

ciężka niewydolność

Niewydolność zewnątrzwydzielnicza oznacza, że pokarm nie jest prawidłowo trawiony. Najczęściej wynika z przewlekłego zapalenia trzustki, mukowiscydozy, operacji lub raka trzustki. Objawia się tłuszczowymi stolcami, wzdęciami, chudnięciem i niedoborem witamin A, D, E, K. Przewlekłe zapalenie trzustki zwiększa też ryzyko osteoporozy, dlatego warto kontrolować witaminę D. Gdy przyczyna choroby jest niejasna, lekarz może zlecić IgG4 (autoimmunologiczne zapalenie trzustki) lub badania genetyczne CFTR, PRSS1 i SPINK1 – zwłaszcza u młodych osób i przy zachorowaniach w rodzinie (Löhr i in., 2017).

Glukoza, insulina i hemoglobina glikowana - badanie trzustki a cukrzyca

Badanie trzustki pod kątem funkcji hormonalnej obejmuje glukozę na czczo, HbA1c, a w razie potrzeby insulinę, peptyd C i test obciążenia glukozą (OGTT).

Badanie

Norma

Cukrzyca

Glukoza na czczo

70–99 mg/dl

≥ 126 mg/dl (dwukrotnie)

OGTT – glukoza po 2 h

< 140 mg/dl

≥ 200 mg/dl

HbA1c

< 5,7%

≥ 6,5%

Peptyd C uwalnia się w równej ilości z insuliną, więc dobrze pokazuje jej własne wydzielanie – także u osób przyjmujących insulinę z zewnątrz. Insulina na czczo razem z glukozą służy do wyliczenia wskaźnika HOMA-IR, pomocnego w ocenie insulinooporności. Przewlekłe zapalenie, operacja lub rak trzustki mogą prowadzić do cukrzycy typu 3c (trzustkopochodnej), a zaburzenia gospodarki węglowodanowej dotyczą ponad połowy chorych z przewlekłym zapaleniem (NeuroExpert, 2026; Hart i in., 2016). Nagła cukrzyca po 50. roku życia z utratą masy ciała to sygnał do diagnostyki trzustki.

Markery nowotworowe trzustki - kiedy oznacza się CA 19-9?

CA 19-9 oznacza się głównie u osób z rozpoznanym rakiem trzustki - przed leczeniem, w jego trakcie i po operacji.

W 2022 r. raka trzustki rozpoznano na świecie u ok. 511 tys. osób (Bray i in., 2024). Czułość CA 19-9 wynosi ok. 79-81%, a swoistość 82-90%; norma to zwykle poniżej 37 U/ml. Marker rośnie także w zapaleniu trzustki i żółtaczce mechanicznej, a 5-10% osób w ogóle go nie wytwarza. Trwają badania nad testami wielomarkerowymi - panel 14 markerów z krwi osiągnął 92% dokładności wobec 89% dla samego CA 19-9.

probowki-trzustka

Amylaza i lipaza – badanie trzustki z krwi. / Fot. Canva

Badania obrazowe trzustki - USG, tomografia i rezonans

Badania obrazowe pokazują budowę trzustki i pozwalają potwierdzić zapalenie, jego powikłania, torbiele lub guz.

Badanie

Kiedy je wykonać?

USG jamy brzusznej

pierwsze badanie, kamica żółciowa

Tomografia z kontrastem

ciężkie zapalenie po 72 h, podejrzenie guza

Rezonans z MRCP

przewody trzustkowe, torbiele, przewlekłe zapalenie

Endosonografia (EUS)

małe guzy, pobranie wycinka

Tomografię w ostrym zapaleniu wykonuje się zwykle dopiero po 72 godzinach, chyba że rozpoznanie jest niepewne. Przed USG trzeba być na czczo ok. 6 godzin, bo gazy jelitowe często zasłaniają trzustkę. Rezonans z MRCP nie wykorzystuje promieniowania i dobrze obrazuje przewody, a endosonografia - wykonywana przez endoskop - najdokładniej wykrywa zmiany mniejsze niż 1-2 cm.

Kiedy wykonać badania na trzustkę? Objawy chorób trzustki

Jakie są objawy złej pracy trzustki?

Najczęstsze objawy złej pracy trzustki to ból w nadbrzuszu promieniujący do pleców, tłuszczowe stolce, wzdęcia, niezamierzona utrata masy ciała i objawy cukrzycy.

Objaw

Możliwa przyczyna

nagły, silny ból w nadbrzuszu z wymiotami

ostre zapalenie trzustki

nawracający ból po tłustym posiłku lub alkoholu

przewlekłe zapalenie

tłuszczowe, trudne do spłukania stolce

niedobór enzymów

pragnienie, częste oddawanie moczu

zaburzenia wydzielania insuliny

bezbolesna żółtaczka, ciemny mocz

ucisk na drogi żółciowe, m.in. guz

Gdzie boli trzustka?

Ból trzustki odczuwa się głęboko w nadbrzuszu, pośrodku lub po lewej stronie, często z promieniowaniem do pleców. Zwykle nasila się w pozycji leżącej na plecach i słabnie po pochyleniu do przodu. W odróżnieniu od bólu żołądka nie mija po posiłku ani lekach na zgagę, a ból w kamicy żółciowej lokalizuje się częściej pod prawym łukiem żebrowym. Warto zapisywać, co zjedliśmy przed atakiem bólu - to ułatwia lekarzowi diagnozę.

Jakie badania krwi na trzustkę wykonać przy przewlekłych dolegliwościach?

Przy łagodniejszych, nawracających objawach dobrym punktem wyjścia są lipaza, amylaza, glukoza, HbA1c, morfologia i CRP, uzupełnione o elastazę w kale. Szczególnie warto o nich pamiętać przy nadużywaniu alkoholu, paleniu tytoniu, kamicy żółciowej, wysokich trójglicerydach, raku trzustki w rodzinie oraz po przebytym ostrym zapaleniu.
Jakie badania na wątrobę i trzustkę wykonać jednocześnie?

Wspólny panel to ALT, AST, GGTP, fosfataza alkaliczna, bilirubina oraz lipaza i amylaza. Pozwala odróżnić kamicę żółciową od zapalenia trzustki czy uszkodzenia wątroby; ALT powyżej 150 j./l w pierwszych dniach zapalenia sugeruje jego żółciowe podłoże.

FAQ - najczęściej zadawane pytania

Co oznacza wysoka amylaza we krwi przy prawidłowej amylazie w moczu?

Może to wskazywać na makroamylazemię - niegroźne połączenie amylazy z białkami - albo na zaburzenia pracy nerek.

Czy można mieć zapalenie trzustki przy prawidłowej lipazie?

Tak, zwłaszcza w przewlekłym zapaleniu lub gdy badanie wykonano wiele dni po początku bólu.

Czy badania trzustki wymagają skierowania?

Lipazę, amylazę czy elastazę można wykonać odpłatnie bez skierowania; TK, rezonans i EUS zleca lekarz.

Jak długo czeka się na wynik?

Lipaza, amylaza i glukoza są zwykle gotowe w 1 dzień roboczy, elastaza i CA 19-9 – w kilka dni.

Czy niska lipaza jest groźna?

Zwykle nie ma znaczenia klinicznego. Bywa spotykana w zaawansowanym przewlekłym zapaleniu trzustki lub mukowiscydozie, gdy narząd traci zdolność wytwarzania enzymów.

Bibliografia:

  • Rosołowski M, Lipiński M, Dobosz M, Durlik M, Głuszek S, Kuśnierz K, i in. Management of acute pancreatitis (AP) – Polish Pancreatic Club recommendations. Prz Gastroenterol. 2016;11(2):65–72. 
  • Kadaj-Lipka R, Lipiński M, Adrych K, Durlik M, Gąsiorowska A, Jarosz M, i in. Diagnostic and therapeutic recommendations for chronic pancreatitis. Recommendations of the Working Group of the Polish Society of Gastroenterology and the Polish Pancreas Club. Prz Gastroenterol. 2018;13(3):167–81. 
  • Banks PA, Bollen TL, Dervenis C, Gooszen HG, Johnson CD, Sarr MG, i in. Classification of acute pancreatitis – 2012: revision of the Atlanta classification and definitions by international consensus. Gut. 2013;62(1):102–11.
  • Tenner S, Vege SS, Sheth SG, Sauer B, Yang A, Conwell DL, i in. American College of Gastroenterology Guidelines: Management of Acute Pancreatitis. Am J Gastroenterol. 2024;119(3):419–37.
  • Beyer G, Hoffmeister A, Michl P, Gress TM, Huber W, Algül H, i in. S3-Leitlinie Pankreatitis – Leitlinie der Deutschen Gesellschaft für Gastroenterologie, Verdauungs- und Stoffwechselkrankheiten (DGVS). Z Gastroenterol. 2022;60(3):419–521.
  • Löhr JM, Dominguez-Munoz E, Rosendahl J, Besselink M, Mayerle J, Lerch MM, i in. United European Gastroenterology evidence-based guidelines for the diagnosis and therapy of chronic pancreatitis (HaPanEU). United European Gastroenterol J. 2017;5(2):153–99.
  • Ismail OZ, Bhayana V. Lipase or amylase for the diagnosis of acute pancreatitis? Clin Biochem. 2017;50(18):1275–80.
  • Xiao AY, Tan MLY, Wu LM, Asrani VM, Windsor JA, Yadav D, i in. Global incidence and mortality of pancreatic diseases: a systematic review, meta-analysis, and meta-regression of population-based cohort studies. Lancet Gastroenterol Hepatol. 2016;1(1):45–55.
  • Hart PA, Bellin MD, Andersen DK, Bradley D, Cruz-Monserrate Z, Forsmark CE, i in. Type 3c (pancreatogenic) diabetes mellitus secondary to chronic pancreatitis and pancreatic cancer. Lancet Gastroenterol Hepatol. 2016;1(3):226–37.
  • Conroy T, Pfeiffer P, Vilgrain V, Lamarca A, Seufferlein T, O’Reilly EM, i in. Pancreatic cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol. 2023;34(11):987–1002.
  • Ballehaninna UK, Chamberlain RS. The clinical utility of serum CA 19-9 in the diagnosis, prognosis and management of pancreatic adenocarcinoma: an evidence based appraisal. J Gastrointest Oncol. 2012;3(2):105–19.
  • Bray F, Laversanne M, Sung H, Ferlay J, Siegel RL, Soerjomataram I, i in. Global cancer statistics 2022: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. CA Cancer J Clin. 2024;74(3):229–63.
  • Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2025. Curr Top Diabetes. 2025;5(1). 
  • American Diabetes Association Professional Practice Committee. 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes – 2026. Diabetes Care. 2026;49(Suppl 1).
  • Ganong WF. Fizjologia. Warszawa: PZWL; 2009.
  • NeuroExpert. Trzustka - encyklopedia [Internet]. Aktualizacja: 24.08.2026
  • Perelis M, Marcheva B, Ramsey KM, Schipma MJ, Hutchison AL, Taguchi A, i in. Pancreatic β cell enhancers regulate rhythmic transcription of genes controlling insulin secretion. Science. 2015;350(6261):aac4250.
  • Lee J, Sugiyama T, Liu Y, Wang J, Gu X, Lei J, i in. Expansion and conversion of human pancreatic ductal cells into insulin-secreting endocrine cells. eLife. 2013;2:e00940.
  • Liu Q, Ruan K, An Z, Li L, Ding C, Xu D, i in. Updated review of research on the role of the gut microbiota and microbiota-derived metabolites in acute pancreatitis progression and inflammation-targeted therapy. Int J Biol Sci. 2025;21(3):1242–58.
  • Yang Z, LaRiviere MJ, Ko J, Till JE, Christensen T, Yee SS, i in. A multianalyte panel consisting of extracellular vesicle miRNAs and mRNAs, cfDNA, and CA19-9 shows utility for diagnosis and staging of pancreatic ductal adenocarcinoma. Clin Cancer Res. 2020;26(13):3248–58.
  • Gapp J, Tariq A, Chandra S. Acute Pancreatitis. W: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024.

Lipaza to najczulsze badanie krwi w ostrym zapaleniu trzustki - wynik powyżej 3-krotności górnej granicy normy, razem z typowym bólem, pozwala rozpoznać chorobę.

Na trzustkę wpływa mikrobiota jelitowa - w ostrym zapaleniu zmienia się skład bakterii jelitowych, a uszkodzona bariera jelitowa sprzyja zakażeniom.

jakie-badania-na-trzustke-wykonac-tlo-model-trzustka

swisslab

doctors

650

placówek w całej Polsce

500

badań w ofercie

30000

przebadanych pacjentów

doctors