Pakiet Badań na Niedobory
Pakiet badań na niedobory witamin i minerałów. Sprawdź, które oznaczenia obejmuje pakiet badań witamin i minerałów. Zobacz zakres i cenę w Swisslab.
czytaj więcejTwój koszyk
Dodano do koszyka
Aktualnie Twój koszyk jest pusty.
Wykupując te badania zaoszczędzisz zł
Powiedz nam jakie badanie chcesz wykonać…
Jakie badania na trzustkę warto wykonać, gdy pojawia się ból w nadbrzuszu, biegunki tłuszczowe lub nieuzasadniony spadek masy ciała? Podstawą jest badanie trzustki z krwi: oznaczenie enzymów trzustkowych - lipazy i amylazy - uzupełnione o glukozę, CRP oraz próby wątrobowe. W zależności od objawów lekarz może zlecić także elastazę trzustkową w kale, HbA1c, marker CA 19-9 oraz USG, tomografię lub rezonans. Wyjaśniamy, co oznaczają wyniki, co jest podwyższone przy chorej trzustce i jak sprawdzić, czy toczy się stan zapalny.
Najważniejsze informacje w skrócie:
Profil trzustkowy to zestaw badań krwi obejmujący przede wszystkim lipazę i amylazę, a często także glukozę, CRP i próby wątrobowe. Pozwala w kilka godzin ocenić, czy trzustka jest uszkodzona lub objęta stanem zapalnym.
Trzustka leży za żołądkiem, przy dwunastnicy, i składa się z głowy, trzonu i ogona. Część zewnątrzwydzielnicza wytwarza enzymy trawiące tłuszcze, białka i węglowodany. Część wewnątrzwydzielnicza, czyli wyspy trzustkowe (ok. 3% masy narządu), produkuje insulinę, glukagon i somatostatynę. Dlatego badania na trzustkę dzielą się na oceniające trawienie i oceniające gospodarkę cukrową.
Mniej znane fakty o trzustce:
|
Badanie |
Materiał |
Co ocenia |
|---|---|---|
|
krew, mocz (amylaza) |
uszkodzenie i zapalenie trzustki |
|
|
krew |
nasilenie stanu zapalnego |
|
|
ALT, AST, GGTP, ALP, bilirubina |
krew |
wątroba i drogi żółciowe |
|
krew |
stan ogólny, przyczyny zapalenia |
|
|
krew |
wydzielanie insuliny |
|
|
Elastaza trzustkowa 1 |
kał |
trawienie |
|
krew |
marker nowotworowy |
Badania można znaleźć w Swisslab.pl w zakładce Badania A–Z, a osoby z dolegliwościami trawiennymi mogą sprawdzić Podstawowy Pakiet Badań Dolegliwości Brzusznych.
Jak się przygotować? Krew pobiera się rano (7:00-10:00), po 8-12 godzinach bez jedzenia. Przez 1-2 dni warto unikać alkoholu i tłustych potraw. Amylazę w moczu oznacza się z pierwszej porannej porcji, a elastazę z niewielkiej próbki kału - bez specjalnej diety.

Jakie badania na trzustkę warto wykonać - położenie trzustki. / Fot. Canva
SWISSLAB_QUOTE_POSITIVE_SWISSLAB
Amylaza i lipaza to enzymy trawienne, których stężenie we krwi gwałtownie rośnie, gdy komórki trzustki ulegają uszkodzeniu. W zdrowym organizmie enzymy trzustkowe powstają w postaci nieaktywnej i „uruchamiają się” dopiero w dwunastnicy. Ostre zapalenie zaczyna się od ich przedwczesnej aktywacji wewnątrz narządu, co prowadzi do jego samotrawienia (Beyer i in., 2022).
Lipaza trzustkowa rozkłada tłuszcze z pożywienia i jest uznawana za najlepsze pojedyncze badanie w diagnostyce ostrego zapalenia trzustki. Rośnie w ciągu 4–8 godzin od początku choroby i pozostaje podwyższona przez 8–14 dni (Ismail i Bhayana, 2017). Jest też czulsza od amylazy w zapaleniu wywołanym alkoholem lub wysokimi trójglicerydami.
Amylaza trawi skrobię i powstaje w trzustce oraz w śliniankach. Bardziej swoista dla chorób trzustki jest jej frakcja – amylaza trzustkowa (izoenzym P). Amylaza szybko rośnie, ale po 3–5 dniach wraca do normy, więc przy późnym zgłoszeniu wynik może być prawidłowy mimo choroby. Amylazę można oznaczyć także w moczu, co pomaga w nietypowych przypadkach.
Przy chorej trzustce najczęściej podwyższone są lipaza i amylaza, a w ciężkim zapaleniu także CRP i leukocyty. Gdy utrudniony jest odpływ żółci, rosną bilirubina, GGTP i fosfataza alkaliczna, a przy uszkodzeniu wysp - glukoza i HbA1c.
|
Parametr |
Zmiana |
Możliwe znaczenie |
|---|---|---|
|
Lipaza, amylaza |
↑ > 3× górna granica normy |
ostre zapalenie trzustki |
|
CRP |
↑ > 150 mg/l po 48 h |
ryzyko ciężkiego przebiegu |
|
Bilirubina, GGTP, ALP, ALT |
↑ |
kamica żółciowa, ucisk na drogi żółciowe |
|
Glukoza, HbA1c |
↑ |
cukrzyca, także trzustkopochodna |
|
Elastaza w kale |
↓ < 200 µg/g |
niewydolność zewnątrzwydzielnicza |
|
CA 19-9 |
↑ |
nowotwór, ale też zapalenie i żółtaczka |
Umiarkowany wzrost enzymów nie zawsze oznacza chorobę trzustki - zdarza się przy niewydolności nerek, zapaleniu ślinianek czy niedrożności jelit. Wysokość enzymów nie odzwierciedla też ciężkości choroby.
Stan zapalny trzustki rozpoznaje się, gdy spełnione są 2 z 3 kryteriów: typowy ból brzucha, lipaza lub amylaza powyżej 3-krotności górnej granicy normy oraz zmiany w badaniu obrazowym. To zrewidowane kryteria z Atlanty, przyjęte też przez Polski Klub Trzustkowy.
SWISSLAB_QUOTE_NEGATIVE_SWISSLAB
Typowy ból przy zapalniu trzustki jest silny, umiejscowiony w nadbrzuszu i promieniuje do pleców „jak pas”; towarzyszą mu nudności i wymioty. Przy jego podejrzeniu wykonuje się:
Ważne: silny ból brzucha z wymiotami, gorączką lub żółtaczką wymaga pilnej wizyty na SOR. Przewlekłe zapalenie trzustki może nie dawać wyraźnych zmian enzymów - rozpoznaje się je głównie na podstawie badań obrazowych i oceny trawienia (Kadaj-Lipka i in., 2018).
Elastaza trzustkowa w kale i inne badania funkcji trzustki
Elastaza trzustkowa 1 w kale to podstawowe, nieinwazyjne badanie oceniające, czy trzustka wytwarza wystarczająco dużo enzymów trawiennych. Wystarczy jedna próbka stolca, a leczenie enzymami nie zaburza wyniku.
|
Elastaza 1 w kale |
Interpretacja (Löhr i in., 2017) |
|---|---|
|
> 200 µg/g |
prawidłowa funkcja |
|
100–200 µg/g |
umiarkowana niewydolność |
|
< 100 µg/g |
ciężka niewydolność |
Niewydolność zewnątrzwydzielnicza oznacza, że pokarm nie jest prawidłowo trawiony. Najczęściej wynika z przewlekłego zapalenia trzustki, mukowiscydozy, operacji lub raka trzustki. Objawia się tłuszczowymi stolcami, wzdęciami, chudnięciem i niedoborem witamin A, D, E, K. Przewlekłe zapalenie trzustki zwiększa też ryzyko osteoporozy, dlatego warto kontrolować witaminę D. Gdy przyczyna choroby jest niejasna, lekarz może zlecić IgG4 (autoimmunologiczne zapalenie trzustki) lub badania genetyczne CFTR, PRSS1 i SPINK1 – zwłaszcza u młodych osób i przy zachorowaniach w rodzinie (Löhr i in., 2017).
Badanie trzustki pod kątem funkcji hormonalnej obejmuje glukozę na czczo, HbA1c, a w razie potrzeby insulinę, peptyd C i test obciążenia glukozą (OGTT).
|
Badanie |
Norma |
Cukrzyca |
|---|---|---|
|
Glukoza na czczo |
70–99 mg/dl |
≥ 126 mg/dl (dwukrotnie) |
|
OGTT – glukoza po 2 h |
< 140 mg/dl |
≥ 200 mg/dl |
|
HbA1c |
< 5,7% |
≥ 6,5% |
Peptyd C uwalnia się w równej ilości z insuliną, więc dobrze pokazuje jej własne wydzielanie – także u osób przyjmujących insulinę z zewnątrz. Insulina na czczo razem z glukozą służy do wyliczenia wskaźnika HOMA-IR, pomocnego w ocenie insulinooporności. Przewlekłe zapalenie, operacja lub rak trzustki mogą prowadzić do cukrzycy typu 3c (trzustkopochodnej), a zaburzenia gospodarki węglowodanowej dotyczą ponad połowy chorych z przewlekłym zapaleniem (NeuroExpert, 2026; Hart i in., 2016). Nagła cukrzyca po 50. roku życia z utratą masy ciała to sygnał do diagnostyki trzustki.
CA 19-9 oznacza się głównie u osób z rozpoznanym rakiem trzustki - przed leczeniem, w jego trakcie i po operacji.
W 2022 r. raka trzustki rozpoznano na świecie u ok. 511 tys. osób (Bray i in., 2024). Czułość CA 19-9 wynosi ok. 79-81%, a swoistość 82-90%; norma to zwykle poniżej 37 U/ml. Marker rośnie także w zapaleniu trzustki i żółtaczce mechanicznej, a 5-10% osób w ogóle go nie wytwarza. Trwają badania nad testami wielomarkerowymi - panel 14 markerów z krwi osiągnął 92% dokładności wobec 89% dla samego CA 19-9.

Amylaza i lipaza – badanie trzustki z krwi. / Fot. Canva
Badania obrazowe pokazują budowę trzustki i pozwalają potwierdzić zapalenie, jego powikłania, torbiele lub guz.
|
Badanie |
Kiedy je wykonać? |
|---|---|
|
USG jamy brzusznej |
pierwsze badanie, kamica żółciowa |
|
Tomografia z kontrastem |
ciężkie zapalenie po 72 h, podejrzenie guza |
|
Rezonans z MRCP |
przewody trzustkowe, torbiele, przewlekłe zapalenie |
|
Endosonografia (EUS) |
małe guzy, pobranie wycinka |
Tomografię w ostrym zapaleniu wykonuje się zwykle dopiero po 72 godzinach, chyba że rozpoznanie jest niepewne. Przed USG trzeba być na czczo ok. 6 godzin, bo gazy jelitowe często zasłaniają trzustkę. Rezonans z MRCP nie wykorzystuje promieniowania i dobrze obrazuje przewody, a endosonografia - wykonywana przez endoskop - najdokładniej wykrywa zmiany mniejsze niż 1-2 cm.
Jakie są objawy złej pracy trzustki?
Najczęstsze objawy złej pracy trzustki to ból w nadbrzuszu promieniujący do pleców, tłuszczowe stolce, wzdęcia, niezamierzona utrata masy ciała i objawy cukrzycy.
|
Objaw |
Możliwa przyczyna |
|---|---|
|
nagły, silny ból w nadbrzuszu z wymiotami |
ostre zapalenie trzustki |
|
nawracający ból po tłustym posiłku lub alkoholu |
przewlekłe zapalenie |
|
tłuszczowe, trudne do spłukania stolce |
niedobór enzymów |
|
pragnienie, częste oddawanie moczu |
zaburzenia wydzielania insuliny |
|
bezbolesna żółtaczka, ciemny mocz |
ucisk na drogi żółciowe, m.in. guz |
Gdzie boli trzustka?
Ból trzustki odczuwa się głęboko w nadbrzuszu, pośrodku lub po lewej stronie, często z promieniowaniem do pleców. Zwykle nasila się w pozycji leżącej na plecach i słabnie po pochyleniu do przodu. W odróżnieniu od bólu żołądka nie mija po posiłku ani lekach na zgagę, a ból w kamicy żółciowej lokalizuje się częściej pod prawym łukiem żebrowym. Warto zapisywać, co zjedliśmy przed atakiem bólu - to ułatwia lekarzowi diagnozę.
Przy łagodniejszych, nawracających objawach dobrym punktem wyjścia są lipaza, amylaza, glukoza, HbA1c, morfologia i CRP, uzupełnione o elastazę w kale. Szczególnie warto o nich pamiętać przy nadużywaniu alkoholu, paleniu tytoniu, kamicy żółciowej, wysokich trójglicerydach, raku trzustki w rodzinie oraz po przebytym ostrym zapaleniu.
Jakie badania na wątrobę i trzustkę wykonać jednocześnie?
Wspólny panel to ALT, AST, GGTP, fosfataza alkaliczna, bilirubina oraz lipaza i amylaza. Pozwala odróżnić kamicę żółciową od zapalenia trzustki czy uszkodzenia wątroby; ALT powyżej 150 j./l w pierwszych dniach zapalenia sugeruje jego żółciowe podłoże.
Co oznacza wysoka amylaza we krwi przy prawidłowej amylazie w moczu?
Może to wskazywać na makroamylazemię - niegroźne połączenie amylazy z białkami - albo na zaburzenia pracy nerek.
Czy można mieć zapalenie trzustki przy prawidłowej lipazie?
Tak, zwłaszcza w przewlekłym zapaleniu lub gdy badanie wykonano wiele dni po początku bólu.
Czy badania trzustki wymagają skierowania?
Lipazę, amylazę czy elastazę można wykonać odpłatnie bez skierowania; TK, rezonans i EUS zleca lekarz.
Jak długo czeka się na wynik?
Lipaza, amylaza i glukoza są zwykle gotowe w 1 dzień roboczy, elastaza i CA 19-9 – w kilka dni.
Czy niska lipaza jest groźna?
Zwykle nie ma znaczenia klinicznego. Bywa spotykana w zaawansowanym przewlekłym zapaleniu trzustki lub mukowiscydozie, gdy narząd traci zdolność wytwarzania enzymów.
Bibliografia:
Lipaza to najczulsze badanie krwi w ostrym zapaleniu trzustki - wynik powyżej 3-krotności górnej granicy normy, razem z typowym bólem, pozwala rozpoznać chorobę.
Na trzustkę wpływa mikrobiota jelitowa - w ostrym zapaleniu zmienia się skład bakterii jelitowych, a uszkodzona bariera jelitowa sprzyja zakażeniom.
podobne artykuły
Żelazo jest jednym z najważniejszych składników mineralnych w organizmie człowieka. Uczestniczy w produkcji hemoglobiny, transporcie tlenu, pracy układu odpornościowego i prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego.
Kwas moczowy powstaje w wątrobie podczas rozkładu puryn - związków, które są składnikiem DNA i RNA naszych komórek oraz wielu pokarmów.
Tężyczka to choroba, w której występuje tzw. wzmożona pobudliwość nerwowo-mięśniowa. Oznacza to, że mięśnie są bardziej skłonne do reakcji w postaci niekontrolowanych skurczów. Potrafi ona uprzykrzyć życie, a nawet mu zagrozić!
swisslab
650
placówek w całej Polsce
500
badań w ofercie
30000
przebadanych pacjentów
Konto
Twoje konto zostało założone, jesteś zalogowany.